Pazartesi öğleden sonra Adana'da tişörtle dolaşılıyor: model tahminine göre saat 15.00'te 29,7°C. Ertesi gün aynı saatte 20,5°C, gökyüzü kapalı, yağmur yağıyor ve rüzgâr kuzeyden esiyor. Bir günde, aynı saatte 9 derece fark.
Bu hafta Türkiye'nin batısından başlayıp doğusuna kadar birçok şehir benzer bir değişim yaşıyor. Sebebi, meteorolojide soğuk cephe denen şey.
Soğuk cephe, soğuk bir hava kütlesinin önündeki sıcak havayı iterek ilerlediği sınır. Soğuk hava ağır olduğu için sıcak havanın altına girer ve onu hızla yukarı kaldırır. Yükselen nemli hava sağanak ve gök gürültüsü getirir. Cephe geçince rüzgâr döner, basınç yükselir ve sıcaklık düşer. Yani önce yağmur, sonra soğuk.
Hava Kütlesi Nedir?
Atmosferde yüzlerce, bazen binlerce kilometre genişliğinde, sıcaklığı ve nemi aşağı yukarı aynı olan büyük hava blokları var. Bunlara hava kütlesi deniyor.
Bir hava kütlesi, uzun süre kaldığı yerin özelliklerini alır:
- Kuzey Avrupa ve Rusya üzerinde oluşan hava soğuktur; kara üzerinden geldiyse kuru, denizden geldiyse nemli.
- Kuzey Afrika ve Akdeniz üzerinde oluşan hava ılık ve nemlidir.
Türkiye bu iki dünyanın arasında. Sonbahar ve kışın hava, bu iki tür kütle arasında sık sık el değiştiriyor. Bir hafta Akdeniz'den gelen ılık hava, ertesi hafta Balkanlar üzerinden gelen serin hava.
Cephe: İki Hava Kütlesinin Karşılaştığı Yer
İki farklı hava kütlesi kolay kolay karışmaz; aralarında bir sınır oluşur. Bu sınıra cephe deniyor. Hangi kütle ilerliyorsa cephe onun adını alıyor:
| Soğuk cephe | Sıcak cephe | |
|---|---|---|
| Ne oluyor | Soğuk hava, sıcak havanın altına kama gibi girip onu iter | Sıcak hava, soğuk havanın üzerine yavaşça tırmanır |
| Yağış | Dar bir bantta, kısa ama şiddetli sağanak, gök gürültüsü | Geniş bir alanda, saatlerce süren hafif ve sürekli yağış |
| Sonrası | Hava açar, serinler, rüzgâr kuvvetlenir | Hava ılır, nem artar |
Soğuk cephenin şiddetli olmasının sebebi hız. Soğuk hava sıcak havayı dik bir açıyla ve hızla yukarı kaldırıyor. Hızla yükselen nemli hava soğuyup yoğunlaşıyor, dev sağanak bulutları oluşuyor. Sonbaharda deniz hâlâ ılık olduğu için bu bulutların besleneceği nem bol.
Soğuk Cephe Geçerken Neler Olur?
Bir soğuk cephenin geçişini, hava durumunda üç aşamada izleyebilirsiniz. Bu haftanın Adana tahmini buna iyi bir örnek:
| Cepheden önce | Cephe geçerken | Cepheden sonra | |
|---|---|---|---|
| Sıcaklık | Mevsime göre yüksek | Hızla düşer | Düşük kalır, geceler serin |
| Basınç | Düşer | En düşük noktada | Yükselir |
| Rüzgâr | Güneyli | Ani dönüş, hamleler | Kuzeyli, kuvvetli |
| Gökyüzü | Bulut artar | Sağanak, gök gürültüsü | Açılır |
| Adana'da | Pzt 15.00: 29,7°C, 1012 hPa, rüzgâr güneydoğudan | Salı sabah: yağış başlıyor, rüzgâr kuzeye dönüyor | Salı 15.00: 20,5°C, 1015,5 hPa, rüzgâr kuzeyden |
Basıncın önce düşüp sonra yükselmesi, eski barometrelerin "fırtına" ve "güzel hava" yazılarının arkasındaki mantık. Basınç düşüyorsa hava bozuyor, yükselmeye başladıysa en kötüsü geçmiş demek.
Marmara'da cepheden önceki güneyli rüzgâr çoğu zaman lodos olarak hissediliyor; cepheden sonra esen kuzeyli rüzgâr ise poyraz ya da karayel. İkisinin farkını lodos ve poyraz yazısında anlattık. Her cephe bu kalıba harfiyen uymaz: bu hafta İstanbul'da rüzgâr cepheden önce de kuzeydoğudan esiyor, cepheyle birlikte kuzeyden kuvvetleniyor ve sıcaklık 21°C'den 14°C'ye iniyor.
Soğuk Hava Türkiye'ye Hangi Yönden Gelir?
Orta enlemlerde hava sistemleri genellikle batıdan doğuya ilerliyor. Türkiye'yi etkileyen soğuk havalar da çoğunlukla iki yoldan geliyor:
- Kuzeybatıdan, Balkanlar üzerinden: Önce Trakya ve Marmara'yı, sonra Ege'yi ve İç Anadolu'yu etkiliyor. Sonbahardaki soğumaların çoğu bu yoldan.
- Kuzeyden ve kuzeydoğudan, Karadeniz üzerinden: Kışın Rusya üzerindeki soğuk hava Karadeniz'i geçerek geliyor. Deniz üzerinden geçerken nem topluyor; Karadeniz kıyılarına kar getiren genellikle bu hava.
Batıdan gelen bir sistemde soğuma da batıdan doğuya sırayla yaşanıyor. Bu hafta Edirne ve İstanbul'da sıcaklık salı günü düşüyor; Erzurum'da belirgin düşüş çarşamba-cuma arasında geliyor ve 1 Kasım sabahı sıcaklık -1°C'ye iniyor.
Kıyı ile İç Kesim Neden Farklı Soğur?
Aynı soğuk hava kütlesi kıyıda ve iç kesimde farklı hissedilir. Sebep deniz.
Deniz, karadan çok daha yavaş ısınıp yavaş soğur. Sonbaharda ılık kalan deniz, kıyı şehirlerinin gece sıcaklığını yüksek tutar. Bu hafta İstanbul'da gece en düşük sıcaklık 13-15°C civarında kalırken, iç kesimde ve yüksek yerlerde açık gecelerde sıcaklık hızla düşüyor. Cepheden sonra gökyüzü açıldığında yerin gündüz aldığı ısı geceleyin uzaya kaçıyor ve ilk donlar böyle gecelerde görülüyor.
Rakımın bu farkı nasıl büyüttüğünü kar ne zaman yağar, ne zaman tutar yazısında anlattık.
Sonbaharda Neden Bu Kadar Sık?
Yazın, soğuk kutup havası ile sıcak tropikal hava arasındaki sınır kuzeye çekiliyor. Türkiye bu dönemde çoğunlukla sıcak ve durgun havanın içinde kalıyor; cepheler kuzeyden geçiyor.
Sonbaharda kuzey yarımküre soğudukça bu sınır güneye iniyor. Alçak basınç sistemleri ve onlara bağlı cepheler artık Akdeniz ve Balkanlar üzerinden geçiyor. Bu yüzden ekim ve kasımda hava bir hafta yazdan kalma, ertesi hafta kışa yakın olabiliyor. İki cephe arasında kalan kısa ılık dönemlere halk arasında pastırma yazı deniyor.
Soğuk Hava Girişinde Nelere Dikkat Etmeli?
- Tahminde rüzgârın dönüşüne bakın. Güneyli rüzgârdan kuzeyliye dönüş ve düşen basınç, soğuk cephenin yaklaştığının en net işareti.
- Katmanlı giyin. Cephe günü sabah ile akşam arasında 8-10 derecelik fark olabilir. Soğuğun sağlığa etkisini soğuk hava hasta eder mi, mevsim geçişinin yorgunluğunu mevsim geçişi vücudu neden yorar yazısında anlattık.
- Hamlelere hazırlıklı olun. Cephe geçerken rüzgâr birkaç dakikalığına çok kuvvetlenebilir. Balkondaki eşyaları sabitleyin.
- Aracınızı kontrol edin. Sıcaklığın kalıcı olarak 7°C'nin altına indiği bölgelerde yaz lastiğinin tutuşu azalıyor. Ayrıntılar kış lastiği yazısında.
- Isıtmayı hazırlayın. İlk soğuk girişi, kombi ve sobaların ilk kez yakıldığı dönem. Karbonmonoksit ve iç mekân havası için ısıtma sezonu rehberine göz atın.
Bu haftanın şehir şehir tahmini ve bayram günü için ayrıntılar: 29 Ekim'de hava nasıl olacak?
Özet
- Soğuk cephe: soğuk hava kütlesinin sıcak havayı iterek ilerlediği sınır.
- Önce yağmur, sonra soğuk: soğuk hava sıcak havayı hızla yukarı kaldırır, sağanak oluşur; cephe geçince sıcaklık düşer.
- İşaretleri: düşen basınç, güneyliden kuzeyliye dönen rüzgâr, artan bulut.
- Türkiye'ye geliş yolu: sonbaharda çoğunlukla kuzeybatıdan, Balkanlar üzerinden; soğuma batıdan doğuya sırayla yaşanır.
- Kıyı ve iç kesim: deniz kıyıdaki geceleri ılık tutar, iç kesimde açık gecelerde don olur.