Bugün (18 Kasım) Marmara'da lodos fırtınası var ve bazı haberler bunu "koç fırtınası" diye duyurdu. Gerçekten de popüler fırtına takvimlerinde Koç Katımı Fırtınası 17 Kasım'a yazılıyor.
Peki bu bir tesadüf mü, yoksa takvim gerçekten fırtınanın gününü biliyor mu? Bu yazıda önce fırtına takvimini veriyoruz, sonra İstanbul ve Çanakkale'nin 30 yıllık rüzgâr verisiyle takvimin tutup tutmadığını test ediyoruz.
Fırtına takvimi, denizcilerin ve balıkçıların kuşaklar boyu biriktirdiği geleneksel bir listedir. 30 yıllık veriye göre takvim mevsimi doğru biliyor: fırtınalar gerçekten aralık-şubatta ekimin iki katından fazla. Ama belirli günleri bilemiyor: takvimdeki fırtına günleri, rastgele seçilmiş günlerden daha fırtınalı değil. Koç Katımı'nın tarihi de listeden listeye 3 Ekim ile 17 Kasım arasında değişiyor.
Fırtına Takvimi Nedir?
Fırtına takvimi, özellikle Marmara ve Ege'de denizcilerin, balıkçıların ve kıyı köylerinin yüzyıllardır kullandığı, fırtına beklenen günleri gösteren geleneksel bir liste. Fırtınaların adları çoğunlukla o dönemin doğa ve tarım olaylarından geliyor:
- Koç Katımı: Koçların koyun sürüsüne katıldığı, yani koyunların çiftleştirildiği dönem.
- Ülker: Ülker yıldız kümesinin gökyüzündeki konumuyla bilinen dönem.
- Karakış ve Zemheri: Kışın en sert ve en soğuk dönemleri.
- Kocakarı Soğuğu: Mart başında baharı beklerken gelen soğuk dalga.
- Cemre: Fırtına değil; havaya, suya ve toprağa "düştüğü" söylenen ısınma işaretleri.
Takvim bir hava tahmini değil, yıllar içinde biriken gözlemlerin bir özeti. Bunu akılda tutarak listeye bakalım.
Fırtına Takvimi 2026-2027 (Kasım-Mart)
Aşağıdaki tarihler, Yat Turizm Derneği'nin yayımladığı fırtına cetvelinden. Takvim her yıl aynı günleri gösterdiği için 2026-2027 sezonu için de geçerli.
| Tarih | Fırtına |
|---|---|
| 5 Kasım | Kuş Geçimi Fırtınası |
| 7 Kasım | Zemheri Fırtınası |
| 29 Kasım | Ülker Dönümü Fırtınası |
| 8 Aralık | Karakış Fırtınası |
| 12, 19 Aralık | Fırtına |
| 28 Aralık | Gün Dönümü Fırtınası |
| 31 Aralık, 2 Ocak | Fırtına |
| 10 Ocak | Zemheri Fırtınası |
| 17-18, 23, 25 Ocak | Fırtına |
| 28 Ocak | Ayandon Fırtınası |
| 1, 4, 7, 10, 13, 23 Şubat | Fırtına |
| 20 Şubat, 27 Şubat, 5 Mart | 1., 2. ve 3. Cemre |
| 1 Mart | Fırtına |
| 11 Mart | Kocakarı Soğuğu |
| 12 Mart | Husum Fırtınası |
| 15 Mart | Fırtına |
| 24 Mart | Koz Kavuran Fırtınası |
| 26 Mart | Çaylak Fırtınası |
| 29 Mart | Fırtına |
Koç Katımı Fırtınası Ne Zaman?
Kaynaklar burada ayrışıyor:
- Yat Turizm Derneği'nin cetvelinde Koç Katımı Fırtınası 3 Ekim'de.
- Haberlerde dolaşan popüler listelerde 17 Kasım; bazılarında 20-25 Kasım.
Aynı fırtına için 45 güne varan bu fark, takvimin tek bir kaynaktan gelmediğini gösteriyor. Farklı bölgelerin ve dönemlerin gözlemleri zamanla farklı listelere dönüşmüş. Ülker fırtınası için de benzer bir fark var: bir listede 24 Kasım, diğerinde 29 Kasım.
Takvim Gerçekten Tutuyor mu? 30 Yıllık Veriyle Test
Bunu test etmek için İstanbul ve Çanakkale'nin 1991-2020 arasındaki günlük en kuvvetli rüzgâr hamlesine baktık. Her şehirde ekim-mart arasındaki en rüzgârlı %10'luk günleri "fırtınalı gün" saydık: İstanbul'da saatte 55 km'nin, Çanakkale'de 64 km'nin üzerindeki hamleler. Sonra takvimdeki her fırtına gününde (bir gün önce ve sonrası dahil) 30 yılın kaçında fırtına olduğunu hesapladık.
Sonuç: Takvimdeki günler, sıradan günlerden daha fırtınalı değil.
| İstanbul | Çanakkale | |
|---|---|---|
| Ekim-mart ortalaması | Günlerin %10,2'si fırtınalı | %10,2 |
| Takvimdeki 34 fırtına günü | %10,5 | %10,3 |
| Rastgele 34 günün bu kadar yüksek çıkma ihtimali | %36 | %44 |
Son satır önemli: rastgele seçtiğiniz 34 günün, takvimdeki günler kadar fırtınalı çıkma ihtimali üçte birden fazla. Yani takvimin farkı tesadüften ayırt edilemiyor.
Bazı tanınmış fırtınalar tek tek bakınca:
| Fırtına | İstanbul: takvim günü | İstanbul: çevresindeki günler | Çanakkale: takvim günü | Çanakkale: çevresi |
|---|---|---|---|---|
| Koç Katımı (3 Ekim) | %2 | %6 | %2 | %5 |
| Koç Katımı (17 Kasım) | %7 | %10 | %4 | %9 |
| Ülker Dönümü (29 Kasım) | %13 | %11 | %8 | %9 |
| Karakış (8 Aralık) | %13 | %12 | %13 | %9 |
| Gün Dönümü (28 Aralık) | %16 | %13 | %23 | %11 |
| Zemheri (10 Ocak) | %7 | %13 | %11 | %12 |
| Husum (12 Mart) | %6 | %8 | %11 | %10 |
"Çevresindeki günler", o tarihin 15 gün öncesi ve sonrası. Koç Katımı her iki tarihinde de çevresinden daha az fırtınalı; Gün Dönümü ise iki şehirde de çevresinden daha fırtınalı. Ama böyle tek tek isabetler, 34 günün tamamına bakınca beklenen tesadüf payının içinde kalıyor.
Takvimin doğru bildiği şey: mevsim
Ay ay bakınca tablo net:
| Ay | İstanbul'da fırtınalı gün | Çanakkale'de |
|---|---|---|
| Ekim | %6,1 | %6,0 |
| Kasım | %9,9 | %8,3 |
| Aralık | %13,8 | %11,8 |
| Ocak | %12,2 | %11,1 |
| Şubat | %11,9 | %14,2 |
| Mart | %7,7 | %10,3 |
Fırtınalar aralık-şubat arasında ekime göre iki kattan fazla. Takvimde de fırtına günleri tam bu aylarda sıklaşıyor; şubatın ilk yarısında üç günde bir fırtına yazılı. Yani takvimi yazanlar mevsimi doğru gözlemlemiş. Bilemedikleri, fırtınanın hangi gün geleceği.
Neden belirli günü bilemez?
Marmara'daki kış fırtınaları, Balkanlar ve Karadeniz üzerinden geçen alçak basınç sistemlerine bağlı. Bu sistemlerin ne zaman geleceği her yıl farklı; belirli bir takvim gününe bağlı değil. Kışın sıklaşmalarının sebebi ise, sonbaharda kutup havası ile tropik hava arasındaki sınırın güneye inmesi. Bunu soğuk cephe yazısında anlattık.
Yöntem: Copernicus ERA5 yeniden analiz verisi (Open-Meteo arşivi), 1991-2020, günlük en yüksek rüzgâr hamlesi. ERA5 yaklaşık 25-30 km'lik kareler halinde olduğu için tek bir istasyonun ölçümünden düşük değerler verir; bu yüzden sabit bir hız yerine her şehrin en rüzgârlı %10'luk günlerini kullandık. Rastgele karşılaştırma 10.000 kez tekrarlandı.
Fırtınayı Önceden Bilmenin Yolu
Fırtına takvimi kültürel bir miras olarak değerli, ama denize çıkmak ya da yola düşmek için güvenilir değil. Fırtınayı önceden bilmenin yolu, birkaç gün öncesinden yapılan tahmin:
- Meteoroloji uyarıları: Bugünkü lodos için uyarı bir gün önceden verildi. Uyarı renklerinin anlamı: Sarı, turuncu ve kırmızı kod ne demek?
- Rüzgâr haritası: Rüzgârın yönü ve hızı il il:
Marmara'nın en bilinen fırtına rüzgârı için: Lodos nedir, ne zaman eser? Rüzgâr hızının nasıl ölçüldüğü ve "fırtına"nın hangi hızdan başladığı: Rüzgar hızı nasıl ölçülür? Beaufort ölçeği Lodoslu günlerin evdeki tehlikesi: Lodosta soba zehirlenmesi
Özet
- Fırtına takvimi: denizcilerin geleneksel listesi; adlar mevsim ve tarım olaylarından geliyor.
- Koç Katımı ne zaman: kaynağa göre 3 Ekim ya da 17 Kasım; listeler birbirini tutmuyor.
- Tutuyor mu: mevsimi evet; fırtınalar aralık-şubatta ekimin iki katından fazla. Belirli günleri hayır; takvim günleri rastgele günlerden daha fırtınalı değil.
- Güvenilir yol: Meteoroloji uyarıları, rüzgâr haritası ve saatlik tahmin.