Kasımda iç kesimlerde sabahları çimenler, arabaların camları ve çatılar ince beyaz bir tabakayla kaplanıyor. Gece kar yağmış gibi görünüyor ama yağmamış. Bu beyaz tabaka kırağı.
Bu yıl Ankara ve Konya'da gece sıcaklığı ilk kez 8 Kasım sabahı sıfırın altına indi, 9 Kasım sabahı -3,5°C'ye kadar düştü. Kırağı mevsimi başladı.
Kırağı, havadaki su buharının sıfırın altındaki yüzeylerde doğrudan buz kristallerine dönüşmesi. Açık, rüzgârsız ve soğuk gecelerde oluşur. Gökten düşmediği için meteorolojide yağış sayılmaz; okul coğrafyasında ise çiy ve kırçla birlikte "yerde yoğunlaşma biçiminde oluşan yağışlar" arasında anılır.
Kırağı Nasıl Oluşur?
Kırağı için üç şey gerekir:
- Açık gökyüzü. Bulutsuz gecelerde yer, gündüz aldığı ısıyı uzaya doğru hızla kaybeder. Bulut varsa bu ısı geri yansır ve yer bu kadar soğumaz.
- Rüzgârsız hava. Rüzgâr, yerin hemen üstündeki soğuyan havayı üstteki daha ılık havayla karıştırır. Sakin gecede en soğuk hava yere yakın birikir.
- Sıfırın altına inen bir yüzey ve yeterli nem. Çimen, araba camı ya da çatı sıfırın altına soğuduğunda, havadaki su buharı bu yüzeye değdiği anda sıvı hale geçmeden doğrudan buza dönüşür.
Su buharının sıvı olmadan doğrudan buza dönüşmesine kırağılaşma denir. Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün çiy ve kırağı üzerine makalesine göre kırağı iki yoldan oluşabilir: önce çiy olarak yoğunlaşıp sonradan donarak ya da su buharının sıfırın altındaki bir yüzeyde doğrudan donmasıyla.
Hava sıfırın üstündeyken bile kırağı olur mu?
Evet. Hava durumundaki sıcaklık yerden yaklaşık 1,5-2 metre yükseklikte ölçülür. Açık bir gecede yerdeki çimen ve araç camları bu havadan birkaç derece daha soğuk olabilir. Termometre +1-2°C'yi gösterirken çimenler kırağıyla kaplanabilir. Arabanın camının ve tavanının herkesten önce beyazlamasının sebebi de bu: gökyüzüne bakan, ince ve ısıyı hızla kaybeden yüzeyler.
Kırağı Yağış Türü müdür?
Bu sorunun iki cevabı var ve ikisi de doğru:
- Meteorolojide: Hayır. Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün makalesi açık: çiy ve kırağı havadan yağmaz, havadan yere düşmez; yerdeki yüzeylerde oluşur. Bu yüzden yağış ölçümlerine girmez.
- Okul coğrafyasında: Çiy, kırağı ve kırç, "yerde yoğunlaşma biçiminde oluşan yağışlar" diye ayrı bir grupta anılır. Yağmur, kar ve dolu ise havada oluşup düşen yağışlardır.
Sınavda soruluyorsa coğrafya kitabının sınıflandırmasını, hava durumunu okurken meteorolojinin tanımını esas alın.
Kırağı, Çiy, Kırç ve Don Farkı
| Nasıl oluşur | Sıcaklık | Görünüşü | |
|---|---|---|---|
| Çiy | Su buharı soğuk yüzeyde su damlası olarak yoğunlaşır | Yüzey 0°C'nin üstünde | Sabah çimenlerdeki su damlaları |
| Kırağı | Su buharı soğuk yüzeyde doğrudan buz kristali olur | Yüzey 0°C'nin altında | İnce, beyaz, tüylü buz tabakası |
| Kırç | Sisin aşırı soğumuş damlacıkları rüzgârla çarptığı yüzeyde donar | Sisli ve 0°C'nin altında | Ağaç dallarında, tellerde rüzgâr yönüne doğru büyüyen buz |
| Don | Sıcaklığın sıfırın altına inmesi | 0°C'nin altı | Görünür bir şey olmayabilir |
En sık karıştırılan ikili don ve kırağı. Don bir sıcaklık durumu, kırağı ise bir buz tabakası. Hava çok kuruysa sıcaklık sıfırın altına indiği halde kırağı oluşmayabilir. Halk arasında kara don denen bu durum tarım için daha tehlikelidir: bitkiler donar ama ortada uyarı verecek beyaz bir tabaka yoktur.
Gökten düşen kış yağışlarının farkı için: Karla karışık yağmur nedir? Kar, sulu sepken, donan yağmur ve dolu
İlk Don Ne Zaman? 13 Şehirde 30 Yıllık Ortalama
Kırağının ilk görüldüğü dönem, gece sıcaklığının ilk kez sıfırın altına indiği dönemdir. Aşağıdaki tabloyu 1991-2020 verisinden hesapladık. "İlk don" her sonbaharda gece en düşük sıcaklığın sıfırın altına indiği ilk gün, "son don" ilkbaharda son kez indiği gün; tarihler 29 yılın ortancası.
| Şehir | Ortalama ilk don | Ortalama son don | Yılda don gecesi |
|---|---|---|---|
| Kars | 13 Ekim | 7 Mayıs | 173 |
| Erzurum | 21 Ekim | 7 Mayıs | 168 |
| Ağrı | 26 Ekim | 28 Nisan | 154 |
| Sivas | 31 Ekim | 25 Nisan | 126 |
| Eskişehir | 3 Kasım | 13 Nisan | 96 |
| Konya | 5 Kasım | 6 Nisan | 88 |
| Kayseri | 6 Kasım | 6 Nisan | 89 |
| Ankara | 7 Kasım | 5 Nisan | 75 |
| Bolu | 7 Kasım | 11 Nisan | 79 |
| Van | 9 Kasım | 16 Nisan | 130 |
| Edirne | 16 Kasım | 27 Mart | 59 |
| Bursa | 10 Aralık | 15 Mart | 24 |
| İstanbul | 7 Ocak | 28 Şubat | 8 |
Bu yıl model verisine göre Ankara'da ve Konya'da ilk don 8 Kasım'da görüldü; Ankara için ortalamaya çok yakın, Konya için üç gün geç. İstanbul'da ise 29 kışın 2'sinde hiç don olmamış.
Veri: Copernicus ERA5 yeniden analiz verisi (Open-Meteo arşivi), 1991-2020, Havabak hesabı. ERA5 yaklaşık 25-30 km'lik kareler halinde olduğu için şehir merkezindeki istasyondan birkaç gün farklı olabilir; çukur yerlerde ve şehir dışında don daha erken görülür.
Kar için benzer bir tablo: Kar ne zaman yağacak? Şehir şehir ortalama ilk kar tarihleri
Kırağı Hangi Gecelerde Beklenir?
Hava durumunda şu üçü bir aradaysa ertesi sabah kırağı görme ihtimaliniz yüksek:
- Gece en düşük sıcaklık +2°C ve altında,
- Gece açık ya da az bulutlu,
- Rüzgâr zayıf.
Şehrinizin saatlik tahmininde gece saatlerine bakın. İki şehrin gece sıcaklıklarını yan yana görmek için:
Soğuk ve rüzgârsız gecelerde hissedilen sıcaklık neden termometreden düşük çıkar: Hissedilen sıcaklık nedir?
Kırağının Pratik Etkileri
Sürücüler için. Kırağı, yolda gizli buz demektir. Köprüler, viyadükler ve gölgede kalan virajlar sabahın erken saatlerinde kırağıyla kaplanabilir. Araç camındaki kırağıyı sıcak suyla eritmeyin; ani sıcaklık farkı camı çatlatabilir. Cam kazıyıcı ya da buz çözücü kullanın. Kış sürüşü için: Karda araba nasıl kullanılır? Yol boyunca gece sıcaklığına bakmak için:
Bahçe ve tarım için. Kırağı ve don, hassas bitkilerin dokusundaki suyu dondurarak zarar verir. Sonbaharda ilk donlar, ilkbaharda ise son donlar önemlidir: tablodaki "son don" tarihi, ilkbaharda fide dikimi için yaygın olarak beklenen tarihin bir göstergesidir. Kırağı beklenen gecelerde saksı bitkilerini içeri alabilir, bahçedeki hassas bitkileri örtebilirsiniz.
Özet
- Kırağı: su buharının sıfırın altındaki yüzeylerde doğrudan buz kristali olması (kırağılaşma).
- Ne zaman: açık, rüzgârsız, soğuk gecelerde; hava +1-2°C'deyken bile yerdeki yüzeylerde oluşabilir.
- Yağış mı: meteorolojide hayır, gökten düşmez; okul coğrafyasında "yerde oluşan yağışlar" arasında.
- Don ile farkı: don sıcaklık durumu, kırağı buz tabakası; kuru havada kırağısız don ("kara don") olabilir.
- İlk don: Kars'ta ekim ortası, Ankara'da kasım başı, İstanbul'da ocak başı.